جمعه , بهمن ۱۴ ۱۴۰۱

آیا فردوسی «نژادپرست» بود؟

هفته نامه کرگدن: گفت و گو با دکتر جلال خالقی مطلق درباره این که آیا فردوسی را می توان نژادپرست دانست و رگه هایی از نژادپرستی در شاهنامه پیدا کرد؟

نام جلال خالقی مطلق پس از پنجاه سال کار بر روی تصحیح شاهنامه فردوسی، آن نام با شاهنامه و حکمی فردوسی گره خورده که بی اختیار در هر مبحثی مربوط به این دو، در وهله اول به یاد او می افتیم و به سراغش می رویم. این روزها که بازار گفت و شنود در باب نژادپرستی داغ است و هر کس از زاویه ای به این مسئله می پردازد، نام فردوسی و شاهنامه زیاد شنیده می شود.

عده ای با اختلاط مباحث، ایران دوستی و نژادپرستی را اشتباه گرفته اند و برای تحقیر دیگران از شاهنامه مثال می آورند و عده ای هم بی هیچ سعی، دارند با عینک امروز به شاهنامه نگاه می کنند و ایران دوستی فردوسی را نفی می کنند.

در این میان مسلما بهترین کسی که می تواند در این باره اظهارنظر درست و علمی داشته باشد، دکتر خالقی مطلق است که عمری همدم و مونس شاهنامه بوده و غیر از تصحیح شاهنامه، در این زمینه مقالات زیادی نوشته و تحقیقات بی شماری انجام داده است. وقتی با ایشان که در امریکا زندگی می کند، تماس گرفتیم با وجود مشغله زیاد، با گشاده رویی و مهربانی گفت و گو با ما را پذیرفت و به سوالاتمان از سر صبر و حوصله پاسخ گفت.
 

وقتی که فردوسی در شاهنامه از ایران صحبت می کند، ایران یک مفهوم شناور دارد یا موقعیت جغرافیایی ثابتی است با مرزهای معین؟


مفهوم ایران در شاهنامه تا اندازه ای شناور است، چون مرزهای ایران شناور بوده. با هر سلسله ای که سر کار می آمده بخش هایی از ایران از دست می رفته یا چیزی به جغرافیای قبلی اضافه می شده است. مثلا ایران در زمان هخامنشیان وسعت خیلی زیادی داشته و همچنین در زمان مادها. در زمان پارت ها مقداری کوچک تر می شود و بعد دوباره وسعت می یابد؛ در زمان ساسانیان کوچک تر می شود و باز دوباره بزرگ می شود و در زمان خسرو پرویز به وسعت چشمگیری می رسد.

بعضی وقت ها در شاهنامه، ایران فقط به معنای ایران شرقی است و بعضی وقت ها هم به معنای پایتخت ایران است. مثلا وقتی که رستم با اسفندیار صحبت از ایران و نیران می کند، معلوم می شود کشورهایی هم ضمیمه ایران بوده اند. یعنی تیول ایران بوده اند، ولی به طور کلی وقت گفته می شود ایران، منظور سرزمین خیلی وسیعی است با مرزهای گسترده.

وقتی فردوسی از ایرانیان صحبت می کند منظورش همه کسانی است که در این گستره جغرافیایی زندگی می کنند یا منظورش نژاد یا قوم خاصی است؟


ایران در شاهنامه دو معنی دارد. یکی کشور ایران است و معنی دیگرش ایرانیان است. ایران جمع «ار» پهلوی است که به معنی نژاده و ایرانی است. غیر از کلمه ایرانیان، دهقان هم برای ایرانیان به کار رفته و آزادگان هم همین طور. پس چند کلمه داریم برای ساکنین ایران: «ایرانیان یا ایران»، «آزادگان» و «دهقانان». همه کسانی که غیرایرانی هستند، نیران نامیده شده اند که ممکن است سرزمین های وابسته به ایران باشند یا غیروابسته. نیران به معنی غیرایران است.

در این تقسیم بندی، زبان هم لحاظ شده؟ یعنی کسانی که به زبان فارسی حرف می زدند فقط ایرانی نامیده شده اند یا از اقوامی هم که با زبان های دیگر در داخل مرزهای ایران زندگی می کرده اند، با عنوان ایرانی یاد شده است؟


در حقیقت تاریخی، ایرانیان به زبان های گوناگون صحبت می کرده اند، اما در شاهنامه این تمایز دیده نمی شود، بلکه وقتی صحبت از ایرانیان می شود گویی همه مردم ایران به یک زبان صحبت می کنند و همدیگر را می فهمند.

پس فردوسی آن گونه که برخی معتقدند نگاه قومی ندارد و از نظر او همه اقوامی که در ایران زندگی می کرده اند ایرانی بوده اند.


کسی که این سخن را می گوید اول باید جواب دهد که فردوسی و دقیقی به کدام عشیره و قوم متعلق بوده اند. آیا در شاهنامه از قومی یا قبیله ای یا ایلی صحبت شده؟ نه. آیا فردوسی گفته خراسانی ها از بقیه اقوام ایرانی بالاتر هستند؟ نه؛ تمام صحبت از ایران است.
اصطلاح ایران چه ارتباطی با ایل و قوم و قبیله دارد؟ من معتقدم کسانی که این حرف ها را می زنند حتی یک بار هم شاهنامه را با دقت نخوانده اند. همین طور یک حرفی می زنند و می خواهند عقاید و بینش سیاسی خودشان را به وسیله یک متن کهن که بین ایرانیان محبوب است، تبلیغ کنند.

کسانی می گویند فردوسی نژادپرست بوده و به او حمله می کنند و عده ای هم می گویند این ایران گرایی، عشیره پرستی و عشیره دوستی است که اهمیت ایران گرایی شاهنامه را کم کنند. این سخنان هیچ کدام مستند نیستند و بر متون قدیم تکیه ندارند و علمی هم نیستند. اگر ما بخواهیم بینش سیاسی امروزمان را وارد متون کهن کنیم، آن ها را تحریف کرده ایم.
 
آیا فردوسی «نژادپرست» بود؟

ملی گرایی و ارزش قائل شدن برای هویت ایرانی در زمان فردوسی چقدر مطرح بوده؟


بگذارید اول یک توضیحی بدهم؛ این که ما فکر کنیم امروز هرچه که از نظر ما زشت است، پس باید حتما در زمان فردوسی هم زشت بوده باشد، اشتباه است. خیلی چیزها در آن زمان درست بوده، ولی امروز زشت و نادرست است. عکس این مطلب هم صادق است؛ یعنی حیلی چیزها در زمان فردوسی نادرست بوده که امروز درست است. همین امروز کارهایی هست که در برخی جوامع نادرست هستند و در جوامعی دیگر درست.

در قدیم به نژاد خیلی اهمیت می دادند. بعد از نژادپرستی که در رژیم فاشیستی آلمان به وجود آمد، نژادپرستی در نظر ما خیلی زشت و قبیح شد، ولی در قدیم زشت نبوده. در شاهنامه واژه «نژاد» و «تخمه» (به همان معنی) چند صدبار به کار رفته و در مورد ایرانیان به معنی مثبت به کار رفته. یعنی نژاد ایرانیان ستوده شده. این موضوع بر می گردد به اوستا و متون پهلوی. چون در زمان ساسانیان، ایرانیان نژاد خودشان را از نژادهای دیگر بالاتر می دانستند و نژادهای دیگر را تا آن جا که مربوط به یونانیان و رومیان بوده با خودشان برابر می دانستند، ولی نژاد اعراب و ترک ها را که خراج گزار و باج گزار ایرانیان بودند، پست تر می دانستند.

این در متون پهلوی هم هست. در اوستا هم هست. این عقیده به شاهنامه سرایت کرده. منتهی دقیقی در شاهنامه خودش بیشتر نژاد ترکان را پایین تر می دانسته، چون پایان شاهنامه را که اعراب می آیند دقیقی نسروده، ولی فردوسی بیشتر نژاد اعراب را مورد حمله قرار می دهد و در قسمت پایان کار ساسانیان می گوید:
 

شود بنده بی هنر شهریار
نژاد و بزرگی نیاید به کار
از ایران و از ترک و از تازیان
نژادی پدید آید اندر میان
نه دهقان، نه ترک و نه تازی بود
سخن ها به کردار بازی بود


البته این را فردوسی از خودش نسروده، بلکه در منبعش بوده و منبعش یعنی شاهنامه ابومنصوری که بر می گردد به خدای نامه و در خدای نامه حتما شدیدتر هم بوده است.
 
آیا فردوسی «نژادپرست» بود؟

این نگاه در شعر شاعران هم عصر فردوسی هم وجود داشته؟


بسیار زیاد. شاعران دیگر هم تحت تاثیر فردوسی، این ایران دوستی را دارند؛ منتهی نه به شدت فردوسی. البته در شاهنامه ابیات ایران دوستی بسیار زیاد است: «دریغ است ایران که ویران شود…» مثال های بسیار زیادی برای ایران دوستی پیدا می کنید.

من در این زمینه مقاله ای نوشته ام و این مثال ها را معرفی کرده ام. یا مثلا وقتی بهرام چوبین در خارج از ایران در جنگ خسروپرویز فرار می کند و به ترکستان می رود و بیرون از ایران کشته می شود، دستور می دهد: «مرا دخمه در خاک ایران کنید» یعنی وقتی من مردم، جنازه مرا ببرید در ایران دفن کنید. از این گونه مثال ها فراوان در شاهنامه وجود دارد. نُلدکه می گوید شاهنامه از بیت اول تا بیت آخر ستایش ایران است.

ابیاتی که درباره اعراب خواندید و خیلی ابیات دیگر در ضدیت با اعراب در شاهنامه وجود دارند. آیا این ابیات اصالت دارند و سروده خود فردوسی هستند؟


یک قطعه خیلی مشهوری در شاهنامه هست در ضدیت با اعراب که: «ز شیر شتر خوردن و سوسمار/ عرب را بدان جا رسیده است کار/ که تاج کیانی کند آرزو/ تفو بر تو ای چرخ گردون تفو…» این ها مال شاهنامه نیست. این ها را کسان دیگری از شعوبیه و ایرانیان خیلی وطن دوست تحت تاثیر شاهنامه سروده اند و وارد شاهنامه کرده اند.

از سوی دیگر در شاهنامه ابیات ضدعرب هست که چند بیتش را خواندم. در نامه رستم فرخزاد به برادرش، اعراب شدیدا مورد تهاجم قرار می گیرند و این از خود فردوسی نیست، بلکه در ماخذ فردوسی بوده، ولی فردوسی این ها را با علاقه سروده، وگرنه می توانست این ها را کنار بزند و به شاهنامه منتقل نکند. از خود کلام معلوم است که فردوسی این ها را با احساس سروده، یعنی به آن ها اعتقاد داشته.

این ابیات می تواند دلیلی بر نژادپرست بودن فردوسی باشد؟


خیر، در زمان ساسانیان اعراب به ایران حمله کردند و ایران را گرفتند و پیروز شدند. بنایراین چیز آشکار و روشنی است که مردمی که از وطنشان دفاع می کنند، به دشمن حمله می کنند. این ارتباطی به نژادپرستی ندارد. معلوم است که در میان دعوا حلوا قسمت نمی کنند. این که ما این را امروز مطرح کنیم و بپرسیم آیا فردوسی عرب ستیز بوده یا نه، ابلهانه است. معلوم است که عرب ستیز بوده. برای این که عرب در آن زمان دشمن مملکتش بوده. اگر عرب ستیز نبود که اصلا شاعر ملی نبود. ایرانیان بهتر است امروز عرب ستیز نباشند و به زمان فردوسی کاری نداشته باشند.

این دشمنی با اعراب باعث شده که فردوسی گاهی مطالب منابع خودش را تحریف کند؟ مثلا ضحاک در شاهنامه عرب است. این در منابعش هم همین طور است؟


در منبعش به همین شکل بوده. حالا چه فردوسی می دانسته در این گونه موارد واقعیت تغییر یافت و چه نمی دانسته، به آن بال و پر داده و آن را با علاقه سروده و به آن اعتقاد داشته است. پس این جا دو مطلب وجود دارد؛ یکی این که در ماخذش بوده یا نبوده؟ بله، بوده. دوم این که آیا به آن اعتقاد داشته؟ بله، اعتقاد داشته است.

آیا در شاهنامه داستان ها و ابیاتی وجود دارند که ضد نژادپرستی باشند؟


نلدکه، محقق بزرگ آلمانی، در کتاب «حماسه ملی ایران» که بزرگ علوی آن را به فارسی ترجمه کرده، می گوید فردوسی حتی نسبت به دشمنان ایران هم باانصاف است. فردوسی در عین این که به دشمن حمله می کند، ولی در مورد آن ها بی انصافی نمی کند و از بین نمی برد و خیلی باانصاف درباره آن ها صحبت می کند. حتی زمانی که از ایرانیان نسبت به دشمنان، کار بدی سر می زند، آن ها را سرزنش می کند. اگر از دشمن کار خوبی سر می زند، آن را ستایش می کند. در عین حال دشمن برای او دشمن است.

در ماخذ او هم همین طور است. تعارف ندارد با دشمن. در یک چارچوب کلی می شود گفت فردوسی دشمن اقوام نیست؛ برعکس متون زرتشتش و زمان ساسانیان که به اقوام دیگر مثل اعراب حمله می کنند و آن ها را پست می دانند. بلکه با آن ها به صورت دشمن، مخالف است، ولی به نژادشان توهینی نمی کند. هرچند به نژاد ایرانی خودش افتخار می کند و آن را دوست دارد.
 
آیا فردوسی «نژادپرست» بود؟

این عرب ستیزی در داستان هایی مثل زال و رودابه کمرنگ می شود. به هر حال رودابه از نژاد ضحاک است، ولی فردوسی به زیبایی داستان عاشقانه این دو را می گوید.


بله این داستان می تواند نقطه مقابل عرب ستیزی فردوسی باشد. برای همین هم گفتم نژادپرستی وقتی به معنی ضد دشمن است، مسئله دیگری است. مثلا آن جا که مقابله با دشمن است و باید از زن و فرزند و کشور دفاع کرد یک مسئله است و آن جا که داستان دو عاشق و معشوق روایت می شود مسئله دیگری است. البته در این جا هم منوچهر مخالفت می کند با چنین ازدواجی.

می گوید رودابه از نسل ضحاک است و ضحاک هم بدنژاد و دشمن ایران بوده، ولی بعدا این داستان دارای این نتیجه بسیار زیباست که بالاخره عشق بر همه چیز پیروز می شود. چنین عقایدی در شاهنامه هست، ولی نه آن جایی که از رو به رو شدن با دشمن حرف می زند. زمانی که ایرانیان د رجنگ با دشمنانی مثل افراسیاب و ضحاک و اعراب هستند، از دشمنان هیچ دفاعی نمی شود و به آن ها حمله و از نژاد ایرانی دفاع می شود. مسئله عشق دو نفر فرق دارد با مخلوط شدن دو ملت و نژاد.

خلاصه کلام این که افکاری که با نژادپرستی ارتباطی نداشته باشد و همه اقوام و همه ملت ها، خوبشان، خوب گفته شود و بدشان، بد، در شاهنامه فراوان است که یک مثالش همین داستان زال و رودابه است.

آیا نکته ای هست که مایل باشید در پایان این گفت و گو به آن اشاره کنید؟


کسانی که شاهنامه را خوب مطالعه نکرده اند و اصولا متون کهن را درست نمی شناسند، بهتر است در این مقولات اظهار عقیده نکنند. یعنی اول آن متن را خوب مطالعه کنند و بعد نتیجه ای را که به دست می آورند، بدون غرض بیان کنند. فریب دادن خوانندگان و شنوندگان کار درست نیست.
 
تمام این کسانی که راجع به نژادپرستی، زن ستیزی، عرب ستیزی و ترک ستیزی فردوسی حرف زده اند و از ایران گرایی در شاهنامه سخنانی گفته اند و نوشته اند، اغلب بدون مطالعه متن شاهنامه این حرف ها را زده اند؛ بدون آشنایی با متون کهن اوستا و متون پهلوی و تاریخ ساسانیان و تاریخ پیش از اسلام. این ها برای این که عقیده ای را تبلیغ کرده باشند یا از یک بینش سیاسی حرف زده باشند، این حرف ها را گفته اند. این حرف ها هیچ سندیت و پایه علمی ندارند.

درباره ی کاوه آهنگر

۲ دیدگاه

  1. سلام
    یک کلام عالی
    تشکر

  2. فقط برید اقلیت ها در ترکیه رو ببینید https://en.wikipedia.org/wiki/Minorities_in_Turkey 34 تا فقط اقلیت قومی دارند ۲۰ تا ۲۵ میلیون کرد نزدیک ۵ میلیون ارمنی مخفی که از ترس عثمانی نام و دین ظاهریشون ترکی اسلامی شده ولی مسیحی و ارمنی هستند فقط ۵ میلیون آلبانیایی تبار داره معروف ترین شون هاکان شوکور که آلبانیایی هست https://en.wikipedia.org/wiki/Albanians_in_Turkey ماهسون کرده دمت آکالین کورت (خواننده زن معروف ترکیه) کرده اردوغان از تبار قفقازی لاز امینه اردوغان زنش عربه ابراهیم تاتلیسس دورگه کرد و عربه برید تک تک اقوامو نگاه کنید شرق ترکیه که در حال تجزیه است کل شهر ترابوزان در ساحل دریای سیاه همه لاز هستند استان هتای یا ختای در جنوب ترکیه همه عرب هستند حدود ۵ میلیون ترکیه عرب داره https://en.wikipedia.org/wiki/Arabs_in_Turkey کدوم ملت ترک؟ کدوم ترکیه؟ خودشونو مسخره کردن تعداد ترکها تو ایران از خود ترکیه بیشتر از بس که همشون ترک نیستند بعدا این ترکیه جعلی داعیه دار جهان تورک و ملت طورچ شده

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.